Τέχνη στο Συγκείμενο

Καλλιτεχνικές πρακτικές, μεθοδολογία έρευνας και θεωρίες της σύγχρονης τέχνης

ΑΣΚΤ Χειμερινό/ Εαρινό Εξάμηνο

Αίθουσα de Chirico,   Πειραιώς 256

2026-27

Η Τέχνη στο Συγκείμενο διερευνά το πολυεπίπεδο πλέγμα συνθηκών που περιβάλλουν και καθορίζουν το έργο τέχνης.

Στο μάθημα θα εξετάζουμε έργα τέχνης ως περιπτώσεις που μπορούν να καταστήσουν ορατό ένα ευρύτερο πεδίο σχέσεων, αποφεύγοντας να γίνονται αντιληπτά ως εικονογραφήσεις μιας ήδη δεδομένης θεωρίας. Σκοπός του μαθήματος είναι, επομένως, να βοηθήσει κάθε φοιτητή να αναπτύξει μια ερευνητική μέθοδο που δεν εφαρμόζει μηχανικά τη θεωρία στην πρακτική του, αλλά επιτρέπει στο ίδιο το έργο να θέτει ερωτήματα, να παράγει συνδέσεις και, τελικά, να συγκροτεί το δικό του συγκείμενο. Από αυτό συμπεραίνουμε ότι το «νόημα» δεν αποτελεί σταθερή ουσία κλεισμένη μέσα στο έργο. Παράγεται κάθε φορά από τη συνένωση έργου, τόπου, θεατή, λόγου και ιστορικής στιγμής.

Η έρευνα θα κινείται μέσα από αναλογίες, συγκρίσεις και απροσδόκητες συγγένειες, ενώ συχνά θα δούμε τη δυνατότητα να οργανώνουμε έργα και εικόνες σε αστερισμούς, χωρίς να περιοριζόμαστε σε μια γραμμική ιστορία επιρροών. Θα αντιληφθούμε επίσης ότι οι μορφές γνώσης συνδέονται με θεσμούς, πρακτικές και σχέσεις εξουσίας.

Το επείγον συγκείμενο της τέχνης σήμερα

Στη σημερινή συγκυρία, το «επείγον συγκείμενο» της τέχνης συγκροτείται μέσα από ένα δυναμικό πλέγμα διασταυρώσεων και δυνατοτήτων. Σε αυτό ανήκουν οι εξωτερικές κοινωνικές και οικολογικές προκλήσεις, με χαρακτηριστικά παραδείγματα την κλιματική κρίση, την αποαποικιοποίηση του βλέμματος, την έμφυλη και φυλετική δικαιοσύνη, την αναδιανομή της ορατότητας σε περιθωριοποιημένες κοινότητες, αλλά και οι εσωτερικές παράμετροι της δημιουργίας: η ηθική της καλλιτεχνικής πράξης, οι συνθήκες εργασίας, καθώς και αυτό που θα ονομάζαμε μια «υποπολιτική της καθημερινότητας».

Η ανάλυση των καλλιτεχνικών πρακτικών συνιστά δομικό άξονα του συγκειμένου. Μαζί με τις συμβατικότερες αναγνώσεις –εκείνες που περιορίζονται σε βιογραφικά, μορφολογικά ή στιλιστικά κριτήρια– θα ενθαρρύνουμε νέες και τολμηρές ερμηνείες, αξιοποιώντας μεθοδολογικές πρακτικές, καθώς και την «αρχαιολογία» των μέσων. Το πεδίο της τέχνης δεν νοείται πια ως μια στατική εμπειρία, αλλά ως χώρος επιστημολογικών διασταυρώσεων και ασφαλώς ως καταφύγιο, όπου μπορούν να συνευρεθούν απαγορευμένες περιοχές και έντονα συναισθήματα.

Κίνηση, βαρύτητα και τεχνολογία στη σύγχρονη τέχνη

Η θεματική οργάνωση του ετήσιου syllabus ακολουθεί μια σταδιακή μετατόπιση κλίμακας: από το σώμα που κινείται επάνω στο έδαφος, στο σώμα που χάνει την ισορροπία του και, στη συνέχεια, στις τεχνολογικές, οικολογικές και πολιτικές σχέσεις που συγκροτούν την πλανητική συνθήκη.

Η μετάβαση αυτή συνδέεται με την κεντρική προβληματική του μαθήματος Art in Context. Το συγκείμενο δεν αντιμετωπίζεται ως ένα σταθερό πλαίσιο που περιβάλλει το έργο, αλλά ως ένα ενεργό πεδίο σχέσεων, κανόνων, υλικών, σωμάτων, θεσμών και τεχνολογιών. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πού βρίσκεται ένα έργο, αλλά τι το στηρίζει, τι το μετακινεί, ποια όρια καθορίζουν την κίνησή του και με ποιους άλλους κόσμους συνυπάρχει.

Αν ο καλλιτέχνης μπορεί να χρησιμοποιήσει τα πάντα, με ποιο κριτήριο επιλέγει κάτι; Τι αλλάζει σε ένα έργο όταν αλλάζουν ο τόπος, ο θεσμός και ο τρόπος θέασής του;

Πρώτο εξάμηνο / Πρακτικές του εδάφους

Πριν εξετάσουμε το σώμα που κινείται επάνω στο έδαφος, θα προσεγγίσουμε το ίδιο το σώμα ως διαφιλονικούμενο έδαφος. Με αφετηρία τον μύθο της vagina dentata, θα διερευνήσουμε πώς το φύλο, η επιθυμία, το βλέμμα και οι σχέσεις εξουσίας συμμετέχουν στην καλλιτεχνική παραγωγή και πρόσληψη της μορφής.

Στη συνέχεια θα εστιάσουμε σε μια φαινομενικά απλή και αυτονόητη κίνηση: το περπάτημα.

Το περπάτημα, ωστόσο, δεν αποτελεί μια ουδέτερη δραστηριότητα. Οργανώνεται από διαδρομές, αρχιτεκτονικές δομές, κοινωνικούς κανόνες, πολιτικές απαγορεύσεις και διαφορετικές δυνατότητες πρόσβασης στον χώρο. Δεν κινούνται όλα τα σώματα με την ίδια ελευθερία ούτε ακολουθούν τον ίδιο κοινωνικά αποδεκτό ρυθμό.

Στο έδαφος επάνω στο οποίο κινείται το σώμα, απέναντι στο «σωστό» βήμα και στην προβλέψιμη πορεία, θα εξετάσουμε το σκόνταμμα, την τρικλοποδιά, το παραπάτημα, την περιπλάνηση και τη λοξοδρόμηση. Θα αναρωτηθούμε τι σημαίνει να περπατά κάποιος χωρίς να γνωρίζει τη διαδρομή («τυφλό περπάτημα») ως καλλιτεχνική και γνωσιακή πρακτική. Το διακύβευμα αφορά τη δυνατότητα υιοθέτησης τρόπων και συμπεριφορών κίνησης χωρίς πλήρη γνώση του προορισμού και χωρίς δυνατότητα προκαθορισμού του αποτελέσματος.

Το παραπάτημα θα μας οδηγήσει στην αποτυχία ως παραγωγική συνθήκη της καλλιτεχνικής πράξης. Θα επιμείνουμε λίγο περισσότερο στο «σφάλμα» ως συμβάν που αποκαλύπτει τις αντιστάσεις του υλικού, τα όρια του σώματος και τους κανόνες μιας διαδρομής. Συχνά το συγκείμενο γίνεται ορατό ακριβώς τη στιγμή κατά την οποία η ομαλή κίνηση διακόπτεται.

Η έννοια της εκτίναξης θα λειτουργήσει ως άρθρωση ανάμεσα στα δύο εξάμηνα. Η εκτίναξη δεν είναι απλώς μια ανοδική κίνηση, αλλά η στιγμή κατά την οποία ένα σώμα εγκαταλείπει την ισορροπία του και βρίσκεται προσωρινά ανάμεσα στην άνοδο και την πτώση, στον έλεγχο και στην αβεβαιότητα.

Μπορεί να σημαίνει ελευθερία, ατύχημα, πείραμα, παιχνίδι, τραύμα ή απόδραση. Με την εκτίναξη μεταβάλλεται όχι μόνο η θέση του σώματος αλλά και ολόκληρο το συγκείμενό του: το έδαφος παύει προσωρινά να το στηρίζει και τη θέση του καταλαμβάνουν η βαρύτητα, η ατμόσφαιρα, η τεχνολογία και η πιθανότητα της πτώσης.

Η βαρύτητα θα εξεταστεί τόσο ως φυσική δύναμη όσο και ως υλική, κοινωνική και πολιτική συνθήκη. Το ερώτημα δεν θα είναι μόνο πώς ένα σώμα μπορεί να ανυψωθεί, αλλά και ποια σώματα, αντικείμενα ή ιδέες διαθέτουν τα μέσα για να ξεπεράσουν τα όρια που τα συγκρατούν.

Δεύτερο εξάμηνο / Τεχνολογία και πλανητική συνθήκη

Στο δεύτερο εξάμηνο θα σηκώσουμε το βλέμμα μας προς τον ουρανό και θα δοκιμάσουμε την κλίμακα μέχρι την πλανητική συνθήκη. Το σώμα σε αυτές τις διαλέξεις θα το αντιληφθούμε συχνά να βαδίζει προς την αιώρηση, να πετά ή να τίθεται σε τροχιά. Δεν πρόκειται όμως –τουλάχιστον αποκλειστικά– για μια φυγή από το κοντινό προς το μακρινό.

Από την απλή εμπειρία παρατήρησης του νυχτερινού ουρανού αναδύεται ένα πλήθος εννοιών που σχετίζονται με την καλλιτεχνική φαντασία, την τεχνολογία της πτήσης και τις ουτοπικές αφηγήσεις που αυτή γεννά.

Ερωτήματα σε σχέση με τα τεχνολογικά συμβάντα και τους ηγεμονικούς διαξιφισμούς που καθορίζουν σήμερα το καθεστώς της θεσμικής διαχείρισης του διαστημικού χώρου θα αποτελέσουν σημεία αφετηρίας. Η τεχνολογία θα εξεταστεί στη διττή της λειτουργία, ως μια υπόσχεση ελευθερίας, επικοινωνίας και υπέρβασης, αλλά και ως μηχανισμός επιτήρησης, κυριαρχίας και ελέγχου.

Όμως η έννοια της πτήσης θα διερευνηθεί όχι μόνο ως φυσικό ή μηχανικό φαινόμενο αλλά και ως μεταφορά της ανθρώπινης επιθυμίας για υπέρβαση –για κατάργηση της βαρύτητας–, οδηγώντας σε ενδιάμεσες καταστάσεις αιώρησης, αναμονής και μετασχηματισμού.

Η έννοια της πλανητικότητας θα μας επιτρέψει να διευρύνουμε το συγκείμενο πέρα από την αποκλειστικά ανθρώπινη κλίμακα και η Γη δεν θα αντιμετωπιστεί ως μια ενιαία εικόνα την οποία παρατηρούμε από απόσταση, αλλά ως ένα σύνθετο και άνισο πλέγμα οικολογικών, πολιτικών, τεχνολογικών και μη ανθρώπινων σχέσεων.

Στο πλαίσιο αυτό θα μιλήσουμε για τη χειρωναξία και τη σωματικότητα μέσα στις συνθήκες της ψηφιακής αποϋλοποίησης, τη σχέση περιβάλλοντος, τεχνολογίας και ψηφιακού χώρου, την οικοκριτική διάσταση της ποιητικής γραφής, καθώς και την επικοινωνία μεταξύ των ειδών ως καλλιτεχνική στρατηγική αμφισβήτησης της ανθρωποκεντρικής προοπτικής.

Η πορεία από το έδαφος στην πλανητική συνθήκη δεν περιγράφει, επομένως, μια απόδραση από το τοπικό προς το μακρινό. Περιγράφει τη σταδιακή διεύρυνση του συγκειμένου, μέχρι να αντιληφθούμε ότι ακόμη και το πιο μικρό βήμα επάνω στο έδαφος συνδέεται με πολύ ευρύτερες υλικές, τεχνολογικές και πλανητικές διαδικασίες.

Δομή μαθήματος

Συνοπτικά, το μάθημα στοχεύει στη διερεύνηση νέων μορφών αφήγησης της ιστορίας της τέχνης, με προοπτική να ενισχύσει την κριτική σας διερεύνηση αλλά και την ανάπτυξη της δικής σας καλλιτεχνικής αφήγησης.

Το περιεχόμενο της εικαστικής παραγωγής των φοιτητών θα αποτελέσει τον κύριο άξονα της ερευνητικής διαδικασίας. Εκτός από την πρακτική τους, οι φοιτητές θα παραδώσουν 6 εργασίες συνολικά στο πρώτο και στο δεύτερο εξάμηνο. Οι εργασίες είναι στα έγγραφα του eclass.

eclass: https://eclass.asfa.gr/courses/TMA128/

Το μάθημα διατηρεί την αμφισημία θεωρητικού και εργαστηριακού χαρακτήρα και περιλαμβάνει:

• Παραδόσεις

  Tutorials

  Παρουσιάσεις έργων

Προϋπόθεση παρακολούθησης: η συστηματική παρουσία στις παραδόσεις.

Λογαριασμός Instagram: art_in_context_lab

Κωστής Βελώνης